จาก คลังปัญญาไทย, สารานุกรมฟรี

         องค์การ ICA ได้ประกาศให่สหกรณ์ทั่วโลก ร่วมเฉลิมฉลองวันสหกรณ์สากลตั้งแต่ปี พ.ศ.2465 ต่อมาที่ประชมุสมัชชาใหญสหประชาชาติ เมื่อวันที่ 16 ธันวาคม 2535 มีมติให้วันเสาร์แรกของเดือนกรกฎาคม ทุกปี เป็น "วันสหกรณ์สากล"

[แก้ไข] ความเป็นมาของสหกรณ์สากล

         ระหว่างศตวรรษ ที่ 18-19ได้เกิดการปฏิวัติอุตสาหกรรม ขึ้นในยุโรป มีการนำเอาเครื่องจักรมาใช้แทนแรงงานคน ซึ่งทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ คือเกิดภาวะการว่างงานและเศรษฐกิจ ตกต่ำ ทั่วไปการเปลี่ยนแปลง อย่างใหญ่หลวงครั้งนี้เริ่มต้นจากประเทศอังกฤษ ชาวอังกฤษต้องประสบกับปัญหา ความเดือดร้อนอย่างมากมาย จากการที่นายทุนใช้เครื่องจักรแทนแรงงาน มีการปลดคนงานออกจากโรงงาน ส่วนผู้ประกอบ การรายย่อย ต้องเลิกล้มกิจการไป สภาพสังคมทั่วไปมีการแบ่งชนชั้นออกเป็น 2 ฝ่าย คือ ฝ่ายนายทุน และทางฝ่ายกรรมการ นายทุนพยายามแสวง หากำไรจากการลงทุนมากที่สุดโดยการเอารัดเอาเปรียบ ฝ่ายกรรมกรทุกวิถีทาง

         จากการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจในครั้งนี้ บรรดากรรมกรที่ถูกบีบคั้นทั้งหลายจึงเริ่มแสวงหาหนทาง ที่จะปลดเปลื้องความทุกข์ยากของพวกตนประกอบกับเวลานั้นมีนักเศรษฐศาสตร์ที่มีความคิดอยากให้สังคมดีขึ้นจึงได้เสนอแนวทางปรับปรุงสภาพทางเศรษฐกิจให้เกิดความเป็นธรรมแก่สังคม โดยการร่วมมือระหว่างผู้ที่ เดือดร้อนให้รู้จักการช่วยตนเองและช่วยเหลือซึ่งกันและกัน แนวความคิดดังกล่าวได้ก่อให้เกิดระบบสหกรณ์ขึ้นในเวลาต่อมา

         บุคคลแรกที่สอนให้คนทั่วไปรู้จักคำว่า "สหกรณ์" คือ โรเบอร์ต โอเวน ชาวอังกฤษ ซึ่งถือว่าเป็นผู้ให้กำเนิด การสหกรณ์ขึ้นในโลก และได้ชื่อว่าเป็นบิดาแห่งการสหกรณ์ เดิมโอเวนเป็นคนที่ยากจน แต่ความเฉลียวฉลาด และรู้จักวิธีการทำมาหากินจึงทำให้เขาได้มีโอกาสเป็นผู้จัดการและมีหุ้นส่วนเป็นเจ้าของโรงงาน เขาเป็นนายจ้าง ที่มีความหวังดีต่อกรรมกร จึงได้ปรับปรุงสภาพความเป็นอยู่ทั่วไปของคนงานให้ดีขึ้น หลังจากนั้นโอเวนได้หาวิธีช่วยเหลือกรรมกรอื่นๆ โดยสอนให้รู้จักการช่วยตนเอง และช่วยเหลือซึ่งกันและกัน เพื่อขจัดปัญหา ความเดือดร้อนต่างๆ ซึ่งเป็นวิธีการของระบบสหกรณ์ โอเวนเสนอให้จัดตั้ง "ชมรมสหกรณ์" (Co-operative Community) ให้ชมรมสหกรณ์นี้ผลิตสิ่งของเครื่องใช้ต่างๆใช้เองโดยไม่ใช้เครื่องจักร ทรัพย์สินของชมรม เป็นของส่วนรวม เพื่อมิให้สภาพนายทุนปะปนอยู่ในชมรมการจัดตั้ง ชมรมสหกรณ์นี้ จะต้องใช้เงินทุน และที่ดินเป็นจำนวนมากและโอเวนก็ได้พยายามเผยแพร่แผนการจัดตั้งชมรมสหกรณ์ เพื่อให้คนทั่วไป ได้เข้าใจสหกรณ์ในฐานะสมาคมเพื่อเศรษฐกิจ

          แต่โอเวนยังไม่สามารถจัดตั้งชมรมสหกรณ์ในประเทศอังกฤษได้เพราะมีปัญหาเกี่ยวกับสภาพสังคมในสมัยนั้น โอเวนจึงได้เดินทางไปประเทศอเมริกา และทดลองจัดตั้ง ชมรมสหกรณ์ ขึ้นเป็นครั้งแรกที่ นิวฮาโมนี รัฐอินเดียนา สหรัฐอเมริกา ในปี พ.ศ.2368 ให้ชื่อว่า นิวฮาโมนี (New armony) แต่ได้ล้มเลิกไปในระยะเวลาต่อมา เนื่องจากไม่ได้คัดเลือกสมาชิกและไม่มีกิจกรรมเพียงพอให้คุ้มค่ากับค่าใช้จ่าย นอกจากนี้ยังมีปัญหาเกี่ยวกับการปกครองและศาสนา อย่างไรก็ตามแนวความคิดของโอเวนก็มีอิทธิพลต่อ นักปฏิรูปทางเศรษฐกิจ เขาได้ให้แนวความคิดเกี่ยวกับความร่วมมือร่วมใจระหว่างมนุษย์ ในอันที่จะช่วยตนเอง และช่วยเหลือ ซึ่งกันและกันเพื่อยกมาตรฐานความเป็นอยู่ให้สูงขึ้น

         อีกท่านหนึ่งคือนายแพทย์วิลเลี่ยม คิง อาศัยอยู่ในเมืองไบรตัน ประเทศอังกฤษ เป็นผู้นิยมให้ความคิด ทางสหกรณ์ของโอเวน แต่เห็นว่าโครงการของโอเวนต้องใช้เงินทุนจำนวนมาก ซึ่งจะทำให้เป็นจริงได้ยาก

         นายแพทย์คิงจึงเริ่มต้นจากการชี้แจงให้คนงานรวมทุนกันคนละเล็กละน้อยตั้ง "สมาคมการค้า" (Trading Asosiciation) ในรูปสหกรณ์ขึ้น เมื่อปี พ.ศ. 2370 เป็นรูปร้านสหกรณ์จำหน่ายสินค้า แต่มีข้อแตกต่างไปจากร้านสหกรณ์ในปัจจุบันคือ กำไรที่เกิดจากการดำเนินธุรกิจของร้าน สหกรณ์นี้จะไม่นำมาแบ่งปันกันแต่จะเก็บสมทบ ไว้เป็นทุนเพื่อใช้ขยายงานของร้านสหกรณ์ต่อไป จนสามารถจัดตั้งชมรมสหกรณ์ตามแบบโอเวนได้ ซึ่งจากการกระทำ ดังกล่าวทำให้ร้านค้าแบบสหกรณ์ในรูปแบบนี้ไม่ประสบผลสำเร็จ เนื่องจากการ เก็บกำไรทั้งหมดไว้ไม่จ่ายคืน แก่สมาชิก ทำให้สมาชิกไม่ศรัทธาสหกรณ์ อย่างไรก็ตามกิจการของนายแพทย์คิง ก็คล้ายกับร้านสหกรณ์ในปัจจุบัน ฉะนั้นในวงการร้านสหกรณ์สมัยนี้จึงให้เกียรติแก่ท่านมาก

         ต่อมาเมื่อมีสมาชิกเพิ่มและธุรกิจการค้าขยายใหญ่ขึ้นก็ได้มีการทำธุรกิจกับบุคคลภายนอกด้วย นักสหกรณ์รอชเดล หรือที่เรียกกันว่า "ผู้นำแห่งรอชเดล" ได้กำหนดหลักปฎิบัติไว้ 10 ประการ ซึ่งมีสาระสำคัญ หลายประการที่ถูกยึดถือ เป็นหลักสหกรณ์สากลมาจนถึงปัจจุบันแม้เวลาจะล่วงเลยมาเป็นเวลานานแต่ร้านสหกรณ์รอชเดลก็ยังคงอยู่และกลายเป็นร้านที่มีขนาดใหญ่ ยิ่งกว่านั้นวิธีการของร้านสหกรณ์สำหรับผู้บริโภค แบบนี้ ได้เผยแพร่หลาย ออกไปสู่ ประชาชนกลุ่มอื่นๆปัจจุบันร้านสหกรณ์ที่ถือหลักการสำคัญๆอย่างเดียวกันนี้ มีอยู่ในประเทศต่างๆ เป็นจำนวนมาก

         ส่วนสหกรณ์ประเภทอื่นๆ เช่น สหกรณ์ที่ช่วยเหลือสมาชิกให้กู้ยืมเงินไปทำทุน หรือสหกรณ์เครดิตหรือ สหกรณ์สินเชื่อก็เช่นเดียวกันสหกรณ์เหล่านี้เกิดจากความขัดสน และความเดือดร้อนของเกษตรกรและกรรมกร เนื่องจากหาเงินกู้ยืมมาประกอบการทำมาหากินได้ยาก และแม้ว่าจะกู้มาได้ก็ต้องเสียดอกเบี้ยแพงจนไม่สามารถ หารายได้มาให้เพียงพอกับการชำระดอกเบี้ยและเงินต้นได้ เป็นเหตุให้มีหนี้สินมาก

         เมื่อปี พ.ศ. 2393 นายเฮอร์มัน ชูลซ์ ชาวเยอรมัน ผู้พิพากษาแห่ง เมืองเดลิตซ์ ได้คิดจัดตั้งสหกรณ์ ประเภทหาทุนขึ้นในหมู่ชาวเมือง ผู้เป็นช่างฝีมือและพ่อค้าขนาดเล็กโดยรวบรวมขึ้นเป็นองค์การเพื่อ จัดหาทุนให้สมาชิกกู้ยืม และในปี พ.ศ. 2405 นายฟริดริค วิลเฮล์มไรฟไฟเซน ชาวเยอรมัน นายกเทศมนตรี เมืองเฮดเอสดอร์ฟ ได้จัดตั้งสหกรณ์ หาทุนขึ้นในหมู่ชาวชนบท ซึ่งเป็นเกษตรกรโดยจัดเป็นองค์การเพื่อจัดหาทุน ให้แก่สมาชิกกู้ยืมเช่นเดียวกัน ในเวลาต่อมาการรวมกันเป็นสหกรณ์เพื่อแก้ไขปัญหาความเดือดร้อนของประชาชน ก็ได้แพร่หลายไปยังประเทศต่างๆ อันเป็นประโยชน์และเป็นตัวอย่างในการจัดตั้งสหกรณ์แก่ชาวบ้านและชาวเมืองมา จนถึงปัจจุบัน

[แก้ไข] สหกรณ์แห่งแรกของโลก

         จากการซื้อสินค้าเชื่อรวมกับดอกเบี้ยสูง และการจ่ายค่าจ้างเป็นสิ่งของเป็นแรง ผลักดันให้มีการรวมตัวกัน แสวงหาทางรอดตามวิธีสหกรณ์ คือ ร้านสหกรณ์ รอชเดล โดยสมาชิก ผู้ก่อตั้ง มีข้อตกลงร่วมกันในหลักเกณฑ์ที่เรียกว่า กฎ 10 ประการ และกฎนี้เป็นแม่บทของหลักการสหกรณ์ สหกรณ์นี้จึงได้รับการขนานนามว่าเป็นสหกรณ์แรกของโลก

         การดำเนินงานของ สหกรณ์ รอชเดล ไม่เพียงแต่ช่วยเหลือซึ่งกันและกันในด้านอื่นๆ โดยเฉพาะด้านการศึกษา เพราะเป็นที่เข้าใจ กันในด้านอื่นๆ โดยเฉพาะการศึกษาเพราะเป็นที่เข้าใจ กันดีว่าผู้ใช้แรงงานมีความรู้น้อย การศึกษาจึง เป็นความจำเป็น โดยได้เปิดสอนในวิชาการต่าง ๆ แก่สมาชิกในยามว่าง ก็คือ เวลากลางคืน จึงเรียกว่า "โรงเรียนกลางคืน"

[แก้ไข] สหกรณ์เครดิตยูเนี่ยน

         ความลำบากยากเข็ญที่กระจายอยู่ทั่วไป เยอรมันก็เป็นประเทศหนึ่งที่กำเนิดสหกรณ์เครดิต (สหกรณ์สินเชื่อ หรือ ธนาคารสหกรณ์) ซึ่งมี 2 ประเภทคือ สหกรณ์เครดิตในเมือง มีเฮอร์มัน ชุลซ์-เดลิทช์ (Hermann Schulze-Delitzsch) เป็นผู้ให้กำเนิดสหกรณ์สำหรับประชาชนผู้ยากจนในชุมชนเมืองและสหกรณ์เครดิต ในชนบท มีฟรีดริช วิลเฮล์ม ไรฟ์ไฟเซน (Friedrich Wilhelm Raiffisen) เป็นผู้ให้กำเนิดในการจัดตั้งสหกรณ์เครดิตสำหรับ ชาวนา โดยได้ขยายไปทั่วเยอรมันนี และสหกรณ์ เหล่านี้ได้รวมตัวกันก่อตั้งสถาบันกองทุนกลางในภูมิภาคต่าง ๆในที่สุดได้ก่อตั้ง สถาบันกลางระดับชาติ

[แก้ไข] ประวัติสหกรณ์สากลบิดาสหกรณ์โลก

         สหกรณ์ถือกำเนิดขึ้นในยุโรปในยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม และเกษตรกรรมซึ่งต้องใช้ที่ดินจำนวนมากการกว้านวื้อที่ดินส่งผลให้ประชาชนชนชั้นรากฐานไร้ที่ทำกิน ละทิ้งถิ่นฐานเข้าไป ขายแรงงานในเมืองหลวง ความยากจนยิ่งโหมกระหน่ำจากสังคมที่เคยเกื้อกูลดังเช่นในชนบท ได้จางหายไปทุกคนต้องต่อสู้ดิ้นรนเอาตัวรอด ถึงกระนั้นความพยายามแสวงหาวิธีสร้างสังคมใหม่ควบคู่กันไปกับระบบเศรษฐกิจที่ยั่งยืน ได้ใช้เวลาเนิ่นนาน จึงคิดค้นวิธีการได้สำเร็จ เรียกว่า "การสหกรณ์" และถือว่า โรเบิร์ต โอเวน เป็นบิดาสหกรณ์โลก

[แก้ไข] วันสหกรณ์สากล (International Cooperatives Day)

         สหกรณ์ในประเทศต่าง ๆ มีหลายประเภทและหลายระดับ รวมเป็นขบวนการสหกรณ์ของประเทศนั้น ๆ มีความเจริญก้าวหน้าแตกต่างกันไป มองในภาพรวมเรียกได้ว่าเป็น "ขบวนการสหกรณ์โลก" มีการประชุมสมัชชาสหกรณ์ระหว่างชาติเป็นครั้งแรกเมื่อ วันที่ 18 สิงหาคม พ.ศ.2438 ณ กรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ มีมติก่อตั้งองค์กรสัมพันธภาพสหกรณ์ระหว่างประเทศ (องค์การ ICA) เพื่อประสานความร่วมมือในด้านต่าง ๆ มีสำนักงานใหญ่กรุงเจนีวา ประเทศสวิสเซอร์แลนด เมื่อ พ.ศ.2538 องค์การ ICA จึงได้ปรับปรุงและประกาศหลักการสหกรณ์เป็น 7 ประการที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน นอกจากนี้ องค์การ ICA ได้ประกาศให่สหกรณ์ทั่วโลก ร่วมเฉลิมฉลองวันสหกรณ์สากลตั้งแต่ปี พ.ศ.2465 ต่อมาที่ประชมุสมัชชาใหญสหประชาชาติ เมื่อวันที่ 16 ธันวาคม 2535 มีมติให้วันเสาร์แรกของเดือนกรกฎาคมทุกปี เป็น "วันสหกรณ์สากล"

[แก้ไข] หลักการสหกรณ์สากล 7 ประการ

         หลักเสรี การเป็นสมาชิกสหกรณ์ควรเป็นด้วยความสมัครใจ และเปิดให้ทุกคนที่ต้องการใช้บริการของสหกรณ์และเต็มใจรับผิดชอบในฐานะสมาชิกสมัครเป็นสมาชิกสหกรณ์ได้ การเป็นสมาชิกไม่มีข้อจำกัดทางสังคมการเมือง เชื้อชาติ หรือศาสนา

         หลักประชาธิปไตยการควบคุมและจัดการสหกรณ์เป็นไปตามระบอบประชาธิปไตย เมื่อสหกรณ์เป็นของสมาชิก สมาชิกทุกคนมีสิทธิในสหกรณ์เสมอภาคกันในการใช้สิทธิออกเสียงหนึ่งคนต่อหนึ่งเสียง ไม่ได้ยึดถือหุ้นเป็นคะแนนเสียงโดยถือว่าคนมีความสำคัญมากกว่าเงิน

         หลักยุติธรรม สหกรณ์จำกัดการถือหุ้นและผลประโยชน์ซึ่งจะได้จากหุ้น คือ เงินปันผลตามหุ้นมี ขีดจำกัด เช่น ปัจจุบันพระราชบัญญัติ สหกรณ์ พ.ศ.2542 จำกัด การถือหุ้นเพียงไม่เกินหนึ่งในห้าของหุ้นทั้งหมด และจ่ายเงินปันผลตามหุ้นจำกัดไว้ไม่เกินร้อยสิบต่อปี

         หลักเศรษฐกิจ เมื่อสหกรณ์ดำเนินธุรกิจมีผลกำไร ย่อมเป็นของสมาชิกเพราะสมาชิกเป็นเจ้าของ สหกรณ์ ดังนั้นผลกำไรที่เหลือจากการปันผลตามหุ้นและต้องนำมาเฉลี่ยคืนตามส่วนซื้อแก่สมาชิกอีกส่วนหนึ่ง ผู้ซื้อมากได้คืนมาก ผู้ซื้อน้อยได้คืนน้อย เป็นการช่วยเหลือเศรษฐกิจของสมาชิกอย่างแท้จริง

         หลักความมั่นคง เพื่อความมั่นคงของสหกรณ์ จะต้องมีการเผยแพร่อุดมการณ์ทางสหกรณ์ สืบทอดกันไปให้ขยายกว้าง และสืบทอดให้คงอยู่ตลอดกาล จึงต้องมีการให้การศึกษาอบรมแก่ประชาชนให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้

         หลักพัฒนาสังคม เพื่ออำนวยประโยชน์แก่สมาชิกและชุมชนอย่างดีที่สุด สหกรณ์ทั้งปวงควรร่วมมือกันอย่างจริงจัง ระหว่างสหกรณ์ด้วยกันทั้งในระดับท้องถิ่น ระดับชาติ และระหว่างประเทศอีกด้วย

         หลักความเอื้ออาทร สหกรณ์พึงดำเนินกิจกรรมเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนของชุมชนตามนโยบายที่มวลสมาชิกให้ความเห็นชอบ

ขอขอบคุณข้อมูลจาก

- สำนักงานสหกรณ์จังหวัดระนอง

- สหกรณ์ออมทรัพย์ครูสุโขทัย จำกัด

- สันนิบาตสหกรณ์แห่งประเทศไทย

ภาพประกอบจากสำนักงานสหกรณ์จังหวัดระนอง